Taliban, Afganistan’da bir yılda kadın haklarını nasıl geri aldı?

Kaynak, Getty Images

15 Ağustos 2022, 10:14 +03

Güncelleme 3 dakika ilkin

Bugün Afganistan’da Taliban’ın tekrardan iktidarı ele geçirmesinin birinci yılı. Afganistan’da hanımefendiler son bir senede, 20 yılda elde ettikleri neredeyse tüm hakları yitirdi.

Taliban’ın 15 Ağustos 2021’de başkent Kabil’i de ele geçirmesi sonrası pek fazlaca kadın yeni yönetimin hayatlarına etkilerini korku ile bekliyordu. Korktukları da başlarına geldi.

Bu sürede bir dizi kararname ve resmi kararlarla çeşitli katı engellemeler getirildi sadece bu kuralların zorla kabul ettirilmesi ve uygulanma şekilleri bölgeden bölgeye farklılık gösterdi.

Afgan kadın sunucu Lima Spesaly, yayına çıkmadan önce yüzünü örtmeye hazırlanıyor.

Kaynak, Getty Images

21 Mayıs 2022 – Kadın tv sunucuları artık yüzlerini örtmek zorunda

Taliban’ın yönetimi ele almasından 9 ay sonrasında, kadın tv sunucularına yüzlerini örtmeleri gerektiği söylendi.

Tolo TV sunucusu Yalda Ali, bu duyurudan bir gün sonrasında toplumsal medyada bir video paylaştı, tüm adam iş arkadaşlarının Taliban’ın bu kararını protesto etmek için yayına maskeyle çıktıklarını söylemiş oldu.

İsminin gizli saklı kalmasını isteyen ve Kabil’de çalışan bir gazeteci, “Televizyonda haber sunmamızı engellemek için üzerimizde dolaylı yoldan baskı kuruyorlar” diyor:

“Ağzım örtülüyken nasıl haberleri okuyabilirim? Şu anda ne yapacağımı bilmiyorum, çalışmak zorundayım, ailemi ben geçindiriyorum.”

BBC’ye konuşan Tolo haber sunucusu Farida Sial ise, “Evet biz Müslümanız, tesettür giyiyoruz, saçımızı örtüyoruz. Fakat bir sunucu için yüzünü 2-3 saat süresince örterek konuşmak fazlaca zor” diye konuşuyor.

Kabil'de burka giyen kadınlar, Afganistan'ı Açlıktan Kurtar kampanyası kapsamında ücretsiz ekmek alıyor. 18 Ocak, 2022

Kaynak, Getty Images

7 Mayıs 2022 – Taliban, hanımefendilerin toplumsal alanda yüzlerini örtmesini mecburi kıldı

Afgan hanımefendiler yeni Taliban rejimi kurallarıyla beraber on seneler sonrasında ilk kez, yüzlerini tamamen örten peçe takmak mecburiyetinde bırakıldı.

Buna uymayı reddeden bir kadın, sokakta ona refakat eden adamın üç gün hapis cezasına çarptırılmasına sebep olabilir.

Kaide bununla beraber hanımefendilerin evlerinde “yalnızca mecburi durumlarda” çıkmasını ve bu direktifler görmezden gelinirse, kadının adam yakınlarının da sonuçlarına katlanacağı söylüyor.

Yasak açıklandıktan birkaç gün sonrasında BBC’ye konuşan ufak işletme sahibi Soraya, “Sokaktaki insanların yüzümü örtmem icap ettiğini söylemesi kalbimi kırıyor” diyor.

Soraya, Taliban yetkililerin kadın giysisi satan dükkanlara girip neler satıldığını teftiş ettiğini ve hususi dikim giysilerin uzunluğunu denetim ettiklerini söylüyor:

“Ziyaret ettiğim terzi bile onunla konuşmaya başlamadan ilkin yüzümü örtmem icap ettiğini söylemiş oldu.”

Üniversite talebesi Fereshtah, derslik arkadaşlarının yasaklara uyduğunu şundan dolayı korktuklarını söylüyor:

“Tam peçe takacaklarını şundan dolayı babalarının, aksi halde olacaklar mevzusunda onları uyardığını söylediler.”

Razia Dalili, 2019 yılında kadınlara yardım eden "Pembe Servis" kullanıyor.

Kaynak, Getty Images

3 Mayıs 2022 – Kadın sürücülere engelleme

Herat şehrindeki Taliban yetkilileri sürücü kurslarına, hanımefendiler için oluşturulan derslerin ve bayanlara yeterlik verilmesinin durdurulmasını emretti.

Fransız haber ajansı AFP’ye konuşan Herat Trafik İdaresi Başkanı, bu emrin sürücü kurslarına sözlü olarak iletildiğini belirtti.

Taliban yönetimi bu şekilde bir kararları bulunduğunu reddetti sadece pek fazlaca mahalli engelleme son bir yıl içeresinde yavaş yavaş hayata geçti.

Afgan kadınlar ve kız çocukları 26 Mart 2022'de, liselerin yeniden kızlara açılması için Kabil'deki Eğitim Bakanlığı önünde protesto düzenledi.

Kaynak, Getty Images

23 Mart 2022 – Kız öğrenciler orta öğretimin haricinde bırakıldı

Eğitim Bakanlığı yeni eğitim öğretim sürecinin başlamasından bir gün ilkin, ani bir U dönüşü yaparak, kız evlatlarının orta öğretime katılmasını yasakladı.

Taliban yönetimi, bakanlığın daha ilkin yapmış olduğu bir duyuruyu, kızların sınıfa dönmelerine izin vermek için ‘kapsamlı’ ve ‘İslami’ bir plana gereksinim bulunduğunu söyleyerek geri aldı.

Bu karar sonrası Kabil’de protestolar başladı ve  karar ülke haricinde da tepki çekti.

Tahar vilayetinde yaşayan 17 yaşındaki Mahvash, “Hayalim üniversiteye gitmek ve tabip olmaktı” diyor. Mahvash, 11. sınıfa gidiyordu.

BBC 100 Kadın programına konuşan orta tahsil talebesi Rohila, kendi bölgesindeki okulları tekrardan açıldığını duymak umuduyla her gün haberleri izlediğini söylüyor. Aylardır evde “geride” bırakılırken, adam kardeşlerinin okula gidişine tanıklık ediyor.

Rohila, “Bir tek kadın olduğumuz için temel hakkımız olan eğitim hakkımızdan yoksun bırakılmaktan derin bir üzüntü duyuyorum. Eğitimimi devam ettirme hayallerim artık nafile” diyor.

17 Mart'ta Kandahar şehrindeki Benawa Üniversitesi Mühendislik ve Bilgisayar Bilimleri bölümünden mezun olan öğrenciler.

Kaynak, Getty Images

3 Şubat 2022 – Kadın öğrenciler bazı üniversite derslerine katıldı, fakat cinsiyet ayrımcılığı ile 

Birkaç devlet üniversitesi hem kadın hem adam öğrenciler için tekrardan açıldı, fakat kız ve adam öğrenciler değişik sınıflara ayrıldı. Herat’ta, hanımefendiler ve erkeklere değişik saatlerde derslere katılmaları gerektiği söylendi.

Eğitim yetkilileri, sınıfların cinsiyet ayrımına bakılırsa dizayn edilmesini, ders programlarının İslami prensiplere dayanmasını istediklerini ve kadın öğrencilerin tesettürlü olmasının mecburi bulunduğunu söylemiş oldu.

Sınıfa döndüğü ilk gün BBC 100 Kadın programına konuşan Rana, “Oldukca endişeliydim, okula vardığımızda Taliban binayı denetim altında tutuyordu fakat bizi rahatsız etmediler” diyor.

Daha ufak üniversitelerde ise öğrenciler sınıfları belli bir fizyolojik mesafeyi koruyarak paylaşıyor.

“Birçok şey düzgüsel, evvelde nede olsa öyleki. Kadın ve erkekler aynı sınıfta ders görüyor şundan dolayı bizimki ufak bir üniversite. Sınıfta erkekler önde, hanımefendiler arkada oturuyor” diye ekliyor Rana.

Bazıları ise daha inançsız… BBC’ye konuşan tıp talebesi Mazar-e-Sharif, “Üniversiteye geri dönmek artık önceliğimiz değil” diyor:

“Açlıktan ölüyoruz… Kıyafet, kitap almam gerekiyor… Fakat asla paramız yok.”

Burka giyen bir kadın

Kaynak, Getty Images

Ocak 2022 – Taliban resmi olarak tesettür kampanyası başlattı

Erdem Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı Kabil’in çeşitli bölgelerine, hanımefendileri yüzünü kapatmaya ve siyah peçeye  teşvik eden posterler astı.

Darice, Peştuca ve Arapça dillerinde hazırlanan posterler şunu söylüyordu: “Şeriat’a bakılırsa Müslüman kadın tesettürlü olmalıdır.”

Posterler iki türlü tesettürün kabul edilebilir bulunduğunu tanım ediyordu: siyah bir tesettür giymek ve yüzü kapatmak, ya da mavi tesettür giymek ve yüzü kapatmak.

18 Aralık'ta Kandehar şehrinde seyahat eden burkalı kadınlar

Kaynak, Getty Images

26 Aralık 2021 – Hanımefendilerin tek başına seyahet etmesi yasaklandı

Taliban yönetimi, uzun mesafe gezi etmek isteyen Afgan bayanlara adam bir refakatçinin eşlik etmesi gerektiğine hükmetti.

Erdem Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı 72 km’den fazla gezi eden bayanlara bir adam aile yakınının eşlik etmesi icap ettiğini ve vasıta sahiplerinin, yüz ve baş tesettürü olmayan hanımlarla gezi etmeyi reddetmesi icap ettiğini deklare etti.

Kabil’de yaşayan bir ebe BBC’ye yapmış olduğu açıklamada, “Hakikaten fazlaca fena hissettim” diyor:

“Özgürce dışarı çıkamıyorum. Çocuğum hastalandığında eşim uygun eğer olmazsa ne yapmalıyım? Taliban bizlerden mutluluğumuzu çaldı… Hem özgürlüğümü hem de mutluluğumu kaybettim.”

2017 yılında Afgan bir sunucu başörtüsünü düzeltiyor.

Kaynak, Getty Images

17 Eylül 2021 – Kabil’de kadın gazetecilerin emek vermesi yasaklandı

Internasyonal Gazeteciler Federasyonu, kadın gazetecilerin fazlaca büyük seviyede çalışmalarının yasaklandığını ve Taliban’ın gelişinden beri aralarında gazete, radyo, tv kanalları ve web sitelerinin olduğu 153 medya organının kapatıldığını söylüyor.

Afganistan’ın en yüksek profilli gazetecilerinden Anisa Shadeed de ülkeden kaçmaya kabul eden fazlaca sayıda gazeteciden biri.

2021 senesinde Afganistan’ın İfade Özgürlüğü Merkezi’nde senenin gazetecisi seçilen Shaheed, bununla beraber BBC 100 Kadın listesine girdi.

Shaheed, “Ülkeme, evime ve işime geri dönebilmeyi umuyorum” diyor.

Kadınların, Taliban'ın kadınların çalışmasını kısıtlayan kararlara karşı protestosu

Kaynak, Getty Images

19 Eylül 2021 – Kabil’de kadın memurlara evde kalmaları söylendi

Taliban yönetimi, Kabil’de çalışan kadın devlet memurlarına evde kalmaları icap ettiğini söylemiş oldu. Bir tek yerlerine adam birinin atanamadığı kadın çalışanların geçici olarak işe dönebileceği açıklandı.

 Bölgeleri erkeklerle değiştirilemeyen hanımefendilerin içinde bazı dizayn ve mühendislik departmanı çalışanları ve umumi kadın tuvaletlerinde çalışan kadın personeller vardı.

Taliban, Kadın Bakanlığı'nı kapatarak yerine Fazilet Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı kurdu.

Kaynak, Getty Images

17 Eylül 2021 – Kadın Bakanlığı kapatıldı

Taliban, yönetimi ele geçirdikten bir tek bir ay sonrasında Kadın Bakanlığı’nı kapattı ve yerine Erdem Yayma ve Ahlaksızlığı Önleme Bakanlığı kurdu.

Kadın Bakanlığı yerine kurulan bu bakanlığın, bir önceki Taliban yönetiminde sokaklarda “iffetsiz” giyinen ya da yanında adam bir refakatçi olmadan sokakta gezen hanımefendileri döven “terbiye polislerini” görevledirmekle malum fena bir şöhreti bulunuyor.

BBC’ye konuşan Kadın Bakanlığı’nın eski bir kadın çalışanı, binadan kapı dışarı edildiklerini söylüyor.

Çalışan, “Artık burada hanımefendiler için hiçbir şey yok” diyor:

“Hepimizin ailemize karşı sorumlulukları var… Tamamımız eğitimli kadınlarız ve eve hapsedilmek istemiyoruz.”

Herat'ta kriket oynayan kadın sporcular, 2015.

Kaynak, Getty Images

8 Eylül 2021 – Taliban, kadın sporunun ‘gereksiz’ bulunduğunu söylemiş oldu

Taliban Kültür Komisyonu Başkanı Ahmadullah Wasiq’in kadın sporu hakkında “Ne lüzumlu ne de uygun” ifadelerini kullanmasının arkasından, Afgan hanımefendilerin spor müsabakalarına iştirak etmesi yasaklandı.

Wasiq Avustralyalı bir televizyoncuya, “Kriket’te vücutlarını ve yüzlerini örtemeyeceklerini durumlarla karşılaşabilirler. İslamiyet hanımefendilerin bu şekilde görünmesine izin vermez” dedi.

Kabil düştüğünde Afganistan ustalaşmış kadın kriket ekibi ciddi bir yükselmenin eşiğindeydi. Şimdi ise pek fazlaca sporcu yurtdışında…  Fakat bu sporu sürdürmeye yemin ettiler.

Sahar, mahalli bir futbol takımında 3 yıl oynadı. Fakat Taliban ulaştıktan sonra ailece bir süre kaçarak saklandıktan sonrasında, başka bir ülkeye firar etti.

BBC 100 Kadın programına konuşan Sahar, “Benim futbol akrabalarım, dostlarım ve öğretmenlerim fazlaca büyüktü” diyor:

“Oynamayı bırakmak zorunda kaldım ve fazlaca üzgündüm. Giysilerime, spor ayakkabılarıma ve toplarıma baktığımda ağlardım.”

“Geleceğimle ilgili fazlaca fazla umudum ve hayalim var… Asla kimsenin kızlara futbol oynayamayacağını söyleyemeyeceği kadar başarı göstermiş olmak isterim.”

Taliban'ın erkek kabinesi.

Kaynak, Getty Images

7 Eylül 2021 – Taliban tamamı erkeklerden oluşan bir kabine deklare etti

Taliban, tamamı erkeklerden oluşan bir kabine deklare etti. Bundan önceki hükümet bir dönem 4 kadın bakan ve 2 kadın valiyi görevlendirmişti.

Taliban üyeleri Kabil'de 21 Ekim'de kadın haklarını savunan protestoyu durdurdu.

Kaynak, Getty Images

5 Eylül 2021 – Taliban kadın hakları protestosunu dağıttı

Taliban yetkilileri, Kabil’de hanımefendilerin emek verme hakkını korumak için çaba sarfetmek için protestoya katılan düzinelerce kadının eylemini dağıttı.

Taliban savaşçıları hem başkentte hem de Herat şehrindeki protestoları denetim altına almak için göz yaşartıcı sprey ve biber gazı kullandı.

Aktivist Razia Barakzai de Kabil’de düzenlenen bazı protestolara kadınlardan biriydi.

Barakzai, “Bir şeyler yapmam icap ettiğini hissettim ve harekete geçmek için başkalarını beklemedim. Tüm risklere karşın gösterilere katılma sonucu verdim” diyor:

“Eylemlerin ilk gününde, saray kapısının yakınlarda saldırıya uğradık fakat medyanın gözü üzerimizde olduğundan gösterilerimizi sürdürebildik.”

Razia, “Ümit ederim bir gün Afganistan’ı, hakkaniyet arayan özgür ruhlu hanımefendilerin hayalindeki şeklinde görürüz” diyor.

Röportaj verenlerin adları, kimliklerini gizli saklı tutmak için değiştirildi.

Yoruma kapalı.